Wat is je mens-, wereld- en zelfbeeld? Waarom twijfel geen zwakte is
Mijn eerste filosofieles. Negentien jaar. De docent stelde een vraag die me toen eerlijk gezegd niet zoveel deed: Wat is je mens-, wereld- en zelfbeeld? Ik gaf een kort, zelfverzekerd antwoord — zoals je dat op die leeftijd doet. Je denkt dat alles nog rechtlijnig is, overzichtelijk.
Nu, bijna vijftig, zou ik er een boek over kunnen schrijven. Niet omdat ik zoveel wijzer ben, maar omdat ik minder zeker ben geworden. Misschien is dat wel de enige echte winst van ouder worden: dat het niet meer allemaal zo vast hoeft te staan.
Ergens tussen de ziekte, de eenzaamheid, de gesprekken met medepatiënten en de lange, stille jaren van nadenken, verschoof er iets. Geen grote openbaring, geen nieuw geloof. Gewoon: langzaam anders worden. Waar ik vroeger oordeelde, begon ik te luisteren. Waar ik hard was, werd ik zachter. En toen ik dat merkte, dacht ik: als ík kon veranderen, waarom anderen dan niet? En als mijn vroegere zekerheden niet klopten — waarom zouden de huidige dat wél doen?
Die gedachte bleef hangen. Niet als dreiging, maar als opluchting. Ik hoef niet altijd gelijk te hebben. Mijn overtuigingen mogen met me mee-ademen.
Twijfel als Bewijs van Leven
We leven in een tijd die zekerheid verlangt. Aan welke kant sta jij? Voor of tegen? Zelden is er ruimte voor ik weet het niet. Twijfel wordt gezien als zwakte. Maar het is juist het tegenovergestelde: twijfel is bewijs dat je nog denkt, dat je nog luistert, dat je leeft.
De filosoof Martin Buber schreef over twee manieren om te kijken. Je kunt iemand zien als Ik–Het — een ding, een etiket. Of als Ik–Jij — een mens die onderweg is. In dat kleine verschil schuilt een hele manier van samenleven. Zodra je iemand reduceert tot de racist, de wappie, de woke, valt het gesprek stil. Je sluit de deur — voor de ander, maar ook voor jezelf. Want als de ander vaststaat, sta jij dat ook. Maar als je de ander ziet als iemand die, net als jij, zoekend is, veranderlijk, tegenstrijdig, dan blijft de deur op een kier. Dat is geen naïviteit. Dat is weigeren om te verharden.
De Balans van Mildheid en Grenzen
Ik weet: mildheid klinkt makkelijker vanuit veiligheid. Ik heb het privilege dat mijn bestaan zelden ter discussie staat. Juist daarom wil ik het oefenen — omdat ik die ruimte heb. En omdat mildheid niet hetzelfde is als alles maar goed vinden. Er zijn grenzen. Onderdrukking is zo’n grens. Begrijpen waarom iemand denkt zoals hij denkt, betekent niet dat je het ermee eens bent. Camus schreef ooit aan zijn denkbeeldige Duitse vriend: Ik begrijp je, maar ik strijd tegen wat je doet. Daar ligt de balans: de ander als mens blijven zien, maar zijn daden blijven bevragen.
Werk in Uitvoering: Mildheid naar Jezelf
Toch gaat dit verhaal niet alleen over de ander. Het gaat, misschien nog meer, over jezelf. Over hoe je omgaat met de stemmen in je eigen hoofd, de oude overtuigingen die je meedraagt. Wat je op je twintigste dacht, denk je op je veertigste misschien niet meer. Wat je nu zeker weet, kan over tien jaar zacht zijn geworden. En dat is geen verlies. Dat is leven. We zijn allemaal werk in uitvoering. Niet omdat we nog niet af zijn, maar omdat af niet bestaat.
Mildheid naar jezelf — het loslaten van de drang om altijd gelijk te hebben, om consequent te blijven — geeft ruimte. Ruimte om te groeien, om opnieuw te kijken, om anders te worden. Die vraag uit mijn filosofieles blijft me bij: Wat is je mens-, wereld- en zelfbeeld? Het is geen vraag die je één keer beantwoordt. Het is een gesprek dat je je hele leven voert — met jezelf, met anderen, met de wereld die steeds verandert. De mooiste gesprekken zijn niet die waarin je gelijk krijgt, maar die waarin je beweegt. Wees niet bang om te bewegen. Daar, precies daar, in die beweging, zit het leven.
Vind je dit verhaal interessant? Lees dan ook: De ruimte om te worden